Jakość polskich szkół - dane sanepidubardzo ogólnie określa warunki przebawyania w pomieszczeniach polskich szkół. Z przedstawionych danych wyraŹnie nasuwa się jedne wniosek - w większości szkół brak podstawowych funkcji pomieszczeń w których mogą przebywać ludzie. Tak naprawdę warunkami klimatu wewnętrznego w szkołach nie przejmuje się żadne samorząd ani kierownictwo szkół. Oszczędzanie na energii prowadzi do pogorszenia warunków zdrowotnych.
higieny w szkołach i innych
placówkach oświatowo-wychowawczych.
W ewidencji stacji powinny znajdować się wszystkie te placówki funkcjonujące w Polsce.
Nadzór prowadzony jest poprzez kontrolę placówek i postępowanie pokontrolne.
WskaŹnik skontrolowania (obliczany w skali roku) jest bliski 100%; w odniesieniu do wszystkich typów szkół w 2000 r. wyniósł 97,6%. Wartość wskaŹnika w podziale na typy szkół przedstawia tabela I. W odniesieniu do szkół o niższym szczeblu kształcenia (szkoły podstawowe, gimnazja) wartość wskaŹnika była większa niż w odniesieniu do szkół o wyższym stopniu kształcenia (zawodowe zasadnicze i średnie, licea ogólnokształcące, pomaturalne).
| Typ szkoły | Liczba szkół w ewidencji | Liczba szkół skontrolowanych | WskaŹnik skontrolowania | | Szkoły podstawowe o pełnym stopniu organizacyjnym | 15 773 | 15 524 | 98,4% | Filie szkół podstawowych
| 1 507 | 1 477 | 98,0% | Gimnazja o pełnym stopniu organizacyjnym
| 6 062 | 5 971
| 98,5% | Filie gimnazjów
| 943 | 936
| 99,3% | Zasadnicze szkoły zawodowe
| 2 524
| 2 421 | 95,9% | średnie szkoły zawodowe
| 5 848 | 5 626
| 96,2% | Licea ogólnokształcące
| 2 269 | 2 170 | 95,6% | Szkoły policealne
| 1 033 | 955 | 92,4% | Ogółem
| 35 959
| 35 080
| 97,6% |
Wojewódzkie Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne zobowiązane są do corocznego sporządzania sprawozdania ze swojej działalności i przedkładania go Głównemu Inspektoratowi Sanitarnemu. W sprawozdaniach umieszczane są oceny charakteryzujące sytuację na podległym terenie, uzyskane w trakcie kontroli. Najważniejsze oceny odnoszące się do szkół i innych placówek oświatowo-wychowawczych umieszczane są w standardowym druku "MZ-53 - Roczne sprawozdanie z działalności w zakresie higieny dzieci i młodzieży za rok ".
Wybrane informacje dotyczące środowiska fizycznego wszystkich typów szkółWykorzystując druku MZ-53 za 2000 r. poniżej omówiono wybrane informacje dotyczące środowiska fizycznego szkół.
Budynki w złym stanie technicznymW instrukcji wypełniania druku podano: "chodzi tu o placówki wymagające kapitalnego lub częściowego remontu, przy czym pod pojęciem remontu należy rozumieć wykonywanie w obiekcie robót budowlanych polegających na odtworzeniu stanu pierwotnego lub modernizacji, a nie stanowiących bieżącej konserwacji".
Zły stan techniczny budynków dotyczył ponad 7% szkół. Zjawisko to najczęściej występowało w zasadniczym szkolnictwie zawodowym i w szkolnictwie podstawowym, najrzadziej w szkolnictwie pomaturalnym i w gimnazjalnym (rys. 1).
Rys. l. Budynki szkól w złym stanie technicznym (dane sprawozdawcze stacji sanitarno - epidemiologicznych za 2000r.). Uwzględniono podział na typy szkół.
Budynki nieprzystosowaneW instrukcji wypełniania druku podano: "za budynki nieprzystosowane należy uznać budynki budowane w innym celu niż mieszczące się w nich placówki, nie zaadaptowane lub nie w pełni zaadaptowane do programu funkcjonalnego placówki, w których nie jest możliwe przestrzeganie wszystkich norm higienicznych".
Budynki nieprzystosowane użytkowało 5,4% szkół. Skala zjawiska była podobna we wszystkich typach szkół, z wyjątkiem szkół filialnych; w tej grupie (zarówno w odniesieniu do filii szkół podstawowych jak i filii gimnazjów) miało to miejsce ponad dwa razy częściej (rys. 2). Sytuacja ta nie może dziwić, jeżeli weŹmie się pod uwagę fakt, że średnio w skontrolowanej filii szkoły podstawowej uczyło się 36 uczniów, a w skontrolowanej filii gimnazjum - 53 uczniów; jest zrozumiale, że mniejsze szkoły filialne nie mogły zajmować typowych budynków szkolnych.
Rys. 2. Użytkowanie przez szkoły budynków nieprzystosowanych (dane sprawozdawcze stacji sanitarno - epidemiologicznych za 2000r.). Uwzględniono podział na typy szkół.
Budynki w złym stanie higienicznymW instrukcji wypełniania druku podano: "chodzi o ocenę czystości i porządku wystawioną na podstawie przeprowadzonej w placówce kontroli". Niezadowalająca ocenę wystawiono bardzo małej części placówek (1,6%), bardziej szczegółowo przedstawiono wynik na rys. 3. Mimo bardzo małych różnic w skali zjawiska pomiędzy typami szkół, daje się zauważyć, że najczęściej miało ono miejsce w szkolnictwie podstawowym.
Brak wodociagu. brak kanalizaciiTe braki dotykają szkolnictwo podstawowe i w nielicznych przypadkach szkolnictwo gimnazjalne (rys. 4). Nie skanalizowane były ponadto 3 zasadnicze szkoły zawodowe, 2 średnie zawodowe i l szkoła pomaturalna. Notowany jest stały, widoczny z roku na rok postęp w likwidowaniu opóŹnień w wyposażaniu szkół w te instalacje. Braki występowały najczęściej w województwie mazowieckim i lubelskim (tab. II). Za niezrozumiałe można uznać sytuowanie w obiektach bez wody bieżącej czy też bez kanalizacji nowotworzonych gimnazjów.
Ponadnormatywna liczba uczniów na urzadzenie ustepoweW instrukcji wypełniania druku podano: "za punkt odniesienia należy przyjąć ustalenia zawarte w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie z dnia 14 grudnia 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 10, poz. 46) lub ustalenia zawarte w "Wymaganiach użytkowo-funkcjonalnych budynków szkolnych szkół podstawowych" (MEN, 1990 r.)".Ta ponadnormatywna liczba była określana jako 1820 osób na tzw. oczko lub 25 osób na oczko. Niedostateczna dostępność do urządzeń ustępowych wykazana została w 9,7% szkół. Jednak o ile w szkolnictwie o niższym szczeblu kształcenia niedostatek ten występował stosunkowo rzadko (najrzadziej wśród filii szkół), o tyle jego powszechność w szkolnictwie ponadpodstawowym powinna budzić niepokój - niedostateczna dostępność do urządzeń ustępowych dotykała co piątą szkołę; nąjgorzej wypadły zasadnicze szkoły zawodowe. (rys. 5).
Rys. 3. Budynki szkół w złym stanie higienicznym (dane sprawozdawcze stacji sanitarno - epidemiologicznych za 2000r.). Uwzględniono podział na typy szkół.
Rys. 4. Brak wodociągu, brak kanalizacji w szkołach (dane sprawozdawcze stacji sanitarno - epidemiologicznych za 2000r.). W nawiasach podano liczby szkół.
Rys. 5. Ponadnormatywna liczba uczniów przypadąjąca na urządzenie ustępowe w szkole. (dane sprawozdawcze stacji sanitarno - epidemiologicznych za 2000r.).
Wybrane informacje dotyczące środowiska fizycznego gimnazjówInne informacje charakteryzujące środowisko fizyczne szkół zaprezentowane zostały na przykładzie badań w gimnazjach. Badania przeprowadzono w kwietniu i maju 2000 roku w reprezentatywnej dla Polski próbie 266 gimnazjów, stanowiących 5% tego typu placówek. Dane zbierali pracownicy stacji sanitarno-epidemiologicznych w trakcie rutynowych kontroli.
Warunki w budynkach szkółWiek budynkówCo piąte gimnazjum funkcjonowało w budynku wybudowanym przed II wojną światową, prawie co piąte w budynku z lat sześćdziesiątych, wybudowanym zapewne w ramach programu "1000 szkół na tysiąclecie państwa polskiego". Ożywienie w budownictwie szkół z lat dziewięćdziesiątych znalazło odbicie w częstym umieszczaniu gimnazjów w budynkach z tego okresu (rys. 6).
Rys. 6. Wiek (rok oddania do użytku) budynków gimnazjów (na podstawie badań przeprowadzonych wiosną 2000r. na reprezentatywnej próbie 266 gimnazjów).
Ogrzewanie27,8% budynków ogrzewanych było w sezonie grzewczym ciepłem z elektrociepłowni, 71,l % budynków ogrzewanych było przy pomocy lokalnych kotłowni, w 1,1% budynków (3 szkoły) urządzenia do ogrzewania znajdowały się w pomieszczeniach do nauki. Na rysunku 7 pokazano jaka była powszechność wykorzystywania do ogrzewania poszczególnych nośników ciepła.
Rys. 7. Nośniki ciepła użyte do ogrzewania gimnazjów (na podstawie badań przeprowadzonych wiosną 2000r. na reprezentatywnej próbie 266 gimnazjów).
Warunki w pomieszczeniach do naukiBadania przeprowadzono w jednym oddziale każdego wylosowanego gimnazjum.
OświetlenieW 26,3% pomieszczeń nie zapewniono światłu dziennemu dostatecznego dostępu; stosunek powierzchni okien do powierzchni podłogi w tych pomieszczeniach był większy od 1:5 (wskaŹnik ten powinien mieścić się w zakresie 1:4 do 1 :5).
W 78% pomieszczeń zainstalowane było oświetlenie jarzeniowe, w 22% pomieszczeń - oświetlenie żarowe.
Powierzchnia na jednego ucznia w klasieBiorąc pod uwagę wszystkie zbadane klasy, na jednego ucznia przypadało średnio 2,2 m2 powierzchni podłogi. Ustalono, że: pojedynczy uczniowie mieli do dyspozycji co najmniej 1,5 m2 w 94,7% oddziałów, a co najmniej 2,5 m2 w 26,2% oddziałów. W 78,5% oddziałów wartość omawianego wskaŹnika mieściła się w wąskim przedziale między 1,5 m2 (normatyw stary, hołdujący większemu zagęszczeniu) a 2,5 m2 (normatyw nowszy, w 1983 r. nazwany "założeniem przyszłościowym"). Na rysunku 8 zilustrowano rozkład wartości omawianego wskaŹnika w podziale na cztery kategorie. Zwraca uwagę, że prawie w co piątym badanym oddziale uczniowie mieli bardzo dobre warunki przestrzenne (co najmniej 2,6 m2 na osobę).
PodłogaUstalono z czego wykonana była podłoga w pomieszczeniach do nauki. W 60% pomieszczeń były to płytki pcv, w 30% pomieszczeń podłoga była wykonana z drewna, w 3% pomieszczeń zgłoszono, że był to gumolit, w trzech pomieszczeniach - płytki ceramiczne, w dwóch pomieszczeniach (0,8%) podłogę pokryto wykładziną dywanową.
Rys. 8. Powierzchnia przypadająca na jednego ucznia gimnazjum w pomieszczeniu do nauki w 2000r. (wyniki badań przeprowadzonych na reprezentatywnej próbie 266 gimnazjów).
OgrzewanieNa pytanie: "Czy marzniecie na lekcji, czy też jest wam ciepło" uczniowie w 3,8% szkół odpowiedzieli, że marzną. Byłoby to pośrednie ustalenie, że pomieszczenia były ogrzewane niedostatecznie.
Watunki dotyczące wentylacjiW 37,2% badanych pomieszczeń zainstalowano okna nowego typu o dużej szczelności, uchylne. Wśród pozostałych, (z oknami starego typu) w 13,5% pomieszczeń nie zainstalowano w oknach wywietrzników (lufcików).
Jeżeli chodzi o urządzenia wentylacji grawitacyjnej, stwierdzono, że 11,3% pomieszczeń nie miało takiej instalacji, a w 3 % pomieszczeń urządzenia były niesprawne.
Ustalono, że w dniu zbierania informacji 84,6% badanych pomieszczeń wietrzono na wszystkich przerwach, 14,3% wietrzono na niektórych przerwach, a 1,1 % (3 pomieszczenia) wcale nie wietrzono.
Zakończenie
Wydaje się, że szersze komentowanie zaprezentowanych danych nie jest celowe. Chodziło o to, aby przy wykorzystaniu danych sprawozdawczych stacji sanitarnoepidemiologicznych i danych z jednorazowych badań pogłębionych w nowopowstałych gimnazjach, stworzyć aktualny obraz środowiska fizycznego szkół w Polsce (ze świadomością, że będzie to obraz fragmentaryczny). Spośród poruszanej problematyki za informację najbardziej niepokojącą należałoby uznać dramatyczną sytuację z dostępem uczniów do sanitariatów w szkołach ponadpodstawowych. Wiąże się ona z zatłoczeniem placówek, spowodowanym osiągnięciem tego szczebla kształcenia przez roczniki wyżu demograficznego. Drugą niepokojącą informacją jest wiek budynków szkół, pokazany na przykładzie gimnazjów. Tylko 30% budynków to budynki nąjwyżej 20-letnie, 70% to budynki stare, w tym bardzo stare. Dobra wiadomość to małe zagęszczenie pomieszczeń do nauki w gimnazjach.
 |
