Wymagania prawne oraz zakres odpowiedzialności za ich realizację.

Dzieci zmuszone ustawowym obowiązkiem szkolnym muszą przebywać w ciągu dnia przez wiele godzin w takich warunkach, jakie im oferują istniejące placówki edukacyjne. Jest to populacja (ponad 7 mln dzieci i młodzieży w wieku od 6 do 19 lat, uczęszczających do około 33 tys. szkół różnych typów) wyjątkowo wrażliwa, a niewłaściwy stan jakości powietrza w pomieszczeniach nie jest obojętny dla ich zdrowia i samopoczucia.

Podczas debaty Sejmowej [1] nad powstającym programem "Założenia do systemu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą w środowisku nauczania i wychowania" stwierdzono, że: zdrowie ucznia determinuje wiele czynników i dlatego w jego ochronie, utrzymaniu i doskonaleniu uczestniczyć powinni: rodzice (...). sam uczeń (..), jak również szkoła, która nakładając na ucznia obowiązek nauki, właściwie przymus, powinna tworzyć środowisko fizyczne i społeczne sprzyjające zdrowiu, prowadzić edukację zdrowotną (..).

Zwrócono uwagę na fakt, że choroby przewlekłe układu o ddechowego, w tym dychawica oskrzelowa, dotyczą około l % dzieci w wieku szkolnym, czyli aż 70 tys. dzieci, które wykazują szczególną wrażliwość na stan jakości powietrza w pomieszczeniach. Jako oczywiste należy więc potraktować stwierdzenie, że należy dążyć do tego aby w każdej placówce edukacyjnej jakość powietrza wewnętrznego (jeden z podstawowych elementów kształtowania środowiska fizycznego) zapewniała warunki sprzyjające zdrowiu, dobremu samopoczuciu uczniów oraz aktywnemu przyswajaniu wiedzy.

Nie zawsze diagnoza lekarska (stwierdzone ataki astmy, objawy uczuleniowe, pogorszone samopoczucie) kojarzy występujące dolegliwości z stanem jakości powietrza w klasie, a stan jakości powietrza nie zawsze jest kojarzony z poziomem emisji szkodliwych zanieczyszczeń oraz możliwością ich ewakuacji przez efektywnie działający system wentylacji. Sytuacja taka, wskazuje na zbyt słabe artykułowanie związków przyczynowo - skutkowych w tym zakresie. Konieczne jest poszukiwanie takiej płaszczyzny wymiany informacji, która pozwalałaby zapewniać warunki niezbędne dla tworzenia przyjaznych młodym użytkownikom obiektów oraz jednoznaczne metody oceny i kontroli. Wymóg racjonalnego gospodarowania energią jak również silna presja w kierunku minimalizacji nakładów finansowych, wskazują na konieczność wielokryterialnej optymalizacji przyjmowanych rozwiązań projektowych.

Problem zapewnienia właściwej jakości powietrza wewnętrznego nie jest specyficzny tylko dla Polski. W wielu krajach znajduje coraz szersze zrozumienie i stanowi przedmiot wielokierunkowych działań, zarówno w aspekcie ochrony zdrowia i środowiska, jak i dążenia do minimalizacji zapotrzebowania na energię. Coraz powszechniej uważa się przy tym, że środowiskiem otaczającym człowieka w ciągu całego jego życia, jest przede wszystkim to, które panuje wewnątrz budynków. Problem jakości powietrza wewnętrznego zyskuje w tym aspekcie szczególne, interdyscyplinarne znaczenie, o czym świadczy aktywny udział takich organizacji, jak: (WHO - The right to healthy indoor air [2]), EPA - IAQ Tools for Schools [3], IEA ANNEX 36 [4 D. Rozwijana jest coraz szerzej działalność w zakresie upowszechniania wiedzy i doświadczeń, a szkoły jako miejsce służące dużej i wrażliwej populacji, znajdują wyraŹny priorytet. Podejmowane działania w perspektywie zmierzają do realizacji celów zapisanych w dokumencie WHO EUROPEAN HEALTH 21 (1998 r.), m. in.:

Cel 10 - Do roku 2015 ludzie w regionie powinni mieć zapewnioną możność życia w bezpiecznym środowisku fizycznym, przy narażeniu na zanieczyszczenia zagrażające zdrowiu na poziomie nie przekraczającym uzgodnionych na międzynarodowym poziomie standardów,
Cel 13 - Do roku 2015 ludzie w regionie powinni mieć zapewnioną możliwość życia w zdrowym fizycznym i społecznym środowisku w domu, w szkole, w pracy...

W ramach ścisłej współpracy Unii Europejskiej z światową Organizacją Zdrowia (WHO) wytyczane są podstawowe kierunki działania, stanowiące zobowiązanie dla parlamentów w poszczególnych krajach do dostosowywania do ich realizacji krajowego ustawodawstwa.

2. Kategorie wymagań w dziedzinie zapewnienia pożądanej jakości powietrza w pomieszczeniach przeznaczonych do nauki
Jeżeli założyć, że wymaganiem podstawowym jest zapewnienie przyjaznego zdrowiu dzieci środowiska w klasach szkolnych to musi istnieć jednoznaczny system oceny i kontroli czy w wyniku podejmowanych działań realizacyjnych warunek ten zostaje spełniony.
Spośród wymienianych w normie (PN/ISO 6242 [5] czynników fizycznych charakteryzujących warunki środowiska wewnętrznego w pomieszczeniach (komfort termiczny, jakość powietrza, oświetlenie i hałas zapewnienie wymaganego poziomu jakości wewnętrznego powietrza nastręcza największe trudności realizacyjne. Wśród powodów tego można wymienić m.in.:

nie wyczuwalność zagrożel1, co nie pozwala w sposób świadomy im przeciwdziałać
trudność identyfikacji obecności wielu (często nawet kilkuset) różnych związków, mogących w wyniku występowania mechanizmu synergii nawet w bardzo niskich stężeniach stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia lub samopoczucia
brak standardów określających dopuszczalne wartości stężenia podstawowych związków oraz granice ryzyka wynikającego z ich okresowego przekroczenia
brak przekonania co do istotnego związku między stanem jakości powietrza, a możliwością występowania objawów chorobowych oraz pogorszeniem zdolności do przyswajania wiedzy.

Sytuacja taka sprawia, że zaprojektowanie i wzniesienie budynku o dobrej jakości powietrza wewnętrznego nie jest zadaniem prostym. Niezbędne jest wyodrębnienie kilku kolejnych etapów podejmowania decyzji:

przekonanie o celowości oraz konieczności spełnienia takiego wymagania,
umotywowanie decyzji co do wyboru najbardziej racjonalnego z technologicznego punktu widzenia rozwiązania sposobu wymiany powietrza,
zamówienie usługi, realizującej założoną wymianę powietrza poprzez wskazany system wentylacji (wybór urządzeń służących do wentylacji pozostawać powinien w gestii usługodawcy),
kontrola wykonania i egzekwowanie odpowiedzialności (na tym tle pojawia się pytanie - kto ponosi odpowiedzialność, za co oraz kto i na jakiej podstawie oceniać powinien prawidłowość spełniania przyjętych założeń?

Jako oczywisty traktuje się fakt, że zapewnieniu pożądanej jakości powietrza w pomieszczeniach służy wentylacja. Należy w tym miejscu zwrócić jednak uwagę na znaczenie jakie się przypisuje temu terminowi. Można bowiem przyjąć, że wentylacja to:

proces

wyrób - zespól urządzeń technicznych, zaprojektowanych i wykonanych w celu wypełnienia postawionego wymagania technologicznego

W praktyce, brak jasnego rozgraniczania tych pojęć prowadzi do niejednoznaczności w zakresie formułowania wymagań oraz do utrudnień w egzekwowaniu odpowiedzialności. Dążenie do wznoszenia budynków o dobrej jakości powietrza w pomieszczeniach powinno opierać się na spełnieniu szeregu sekwencyjnie współzależnych wymagań oraz określeniu realnych do zastosowania i wiarygodnych metod oceny ich spełnienia. Każdy poziom niższy, poprzez sprecyzowanie pewnych wiążących ustaleń technicznych, w domniemaniu zakłada realizację wymagań poziomu wyższego. Dla przykładu:
I poziom
- wymaganie: jeżeli stan powietrza w pomieszczeniach ma nie zagrażać zdrowiu i nie powodować złego samopoczucia (właściwa jakość powietrza), to stężenie zanieczyszczeń uznawanych za szkodliwe nie może przekraczać ustalonych wielkości granicznych
- kontrola: okresowe badania stężenia zanieczyszczeń w toku użytkowania pomieszczeń
II poziom
- wymaganie: jeżeli stężenie zanieczyszczeń ma nie przekraczać ustalonych norm, to konieczne jest zapewnienie proporcjonalnej do przewidywanej emisji zanieczyszczeń (przyjęte założenie) ilości wymienianego powietrza
- kontrola: okresowe badanie intensywności wymiany powietrza w czasie użytkowania pomieszczeń
III poziom
- wymaganie: jeżeli konieczne jest zapewnienie określonej wymiany powietrza (przyjęte założenie) to oznacza to dobranie takiego systemu wentylacji, który wymaganie to będzie w stanie spełniać (wybór umotywowany obliczeniami w fazie projektowania wskazuje na konieczność zastosowania systemu wentylacji mechanicznej)
- kontrola: powykonawcze stwierdzenie zgodności wykonania układu wentylacji z dokumentacją projektową oraz sprawdzenie wydajności powietrza w fazie technicznego odbioru.

Pierwsze dwa poziomy dotyczą sfery założeń technologicznych - określenia zadania, które ma być spełnione, wybór optymalnych środków realizacyjnych, dopuszczalnych granic ryzyka nie dotrzymania postawionych wymagań, sposobu wiarygodnej kontroli oraz egzekwowania odpowiedzialności. Są to założenia nie mające związku z procesem budowlanym i nie tam kierowana być powinna odpowiedzialność za ich realizację. Jest to sfera odpowiedzialności państwa, wynikająca z Konstytucji R.P., międzynarodowych zobowiązań i przyjętych ustaleń, podpisanych przez Polskę konwencji.
Z kolei poziom III określa założenia techniczne - projekt uzasadniający wybór rozwiązania, niezbędne obliczenia, dobór właściwych urządzeń, wykonawstwo i nadzór, kontrola zgodności wykonania z projektem oraz odpowiedzialność za prawidłowość realizacji w zgodzie z wymaganiami Prawa Budowlanego [6] i Warunków technicznych [7]. Jako wiarygodną gwarancję jakości wyrobów budowlanych uznaje się przy tym certyfikaty zgodności z normą lub aprobatą techniczną.
Pierwsze dwa poziomy to odpowiedzialność państwa za zapewnienie zdrowych warunków życia i nauki dzieci, natomiast trzeci to odpowiedzialność podmiotów rynkowych za zastosowane rozwiązania techniczne. Zadania te niestety nie przenikają się wzajemnie, co sprawia, że jakość powietrza w klasach lekcyjnych jest ciągle daleka od oczekiwań. Potwierdzają to w pełni wyniki prowadzonych badań.
Na tym tle należałoby postawić pytanie: czy przy obecnym stanie uregulowań prawnych w Polsce wypełnienie tak precyzowanych zadań, związanych z ochroną zdrowia w procesie nauczania, może być realne?

3. Wymagania formułowane w krajowych aktach prawnych oraz uwarunkowań ich realizacji
Mimo, że wynikające z Dyrektywy 89/106/EEC [8] wymagania podstawowe (w tym higiena, zdrowie i środowisko [9]) trafiły do krajowych uregulowań prawnych [6], [7], realizacja ich postanowień pozostaje ciągle poza sferą uregulowań wykonawczych.
W tabeli l kolejnym poziomom wymagań przyporządkowane zostały polskie postanowienia legislacyjne odnoszone do fazy inicjowania, planowania budowy i eksploatacji budynków szkolnych.

Tabela l. Poziomy formułowania wymagań w krajowym ustawodawstwie (z uwzględnieniem nie obligatoryjnych wymagań zawartych w Dokumentach Interpretacyjnych do Dyrektywy 89/l06/EEC [8])

Poziom wymagań	Opis wymagania w krajowych aktach prawnych	Metody realizacji	Przedmiot kontroli oraz sposób sprawdzania spełnienia stawianych wymagań
Podstawowe	Obiekt budowlany należy projektować, budować, użytkować i utrzymywać zgodnie z przepisami, w tym techniczno-budowlanymi, obowiązującymi Polskimi Normami oraz zasadami wiedzy technicznej, w sposób zapewniający spełnienie wymagań podstawowych dotyczących:(d) - odpowiednich warunków higienicznych, zdrowotnych i ochrony środowiska oraz warunków użytkowych zgodnych z przeznaczeniem obiektu [6]	Eliminowanie lub ograniczanie zanieczyszczeń mogących przenikać do powietrza wewnętrznego w pomieszczeniach	Statystyczna ocena stanu jakości powietrza w krajowym budownictwie lub jego sektorach (np. % budynków stwarzających problemy zdrowotne wśród użytkowników)
I	Budynek (obiekt) oraz urządzenia z nim związane (wyroby) powinny być zaprojektowane i wykonane tak, żeby stężenie w powietrzu zanieczyszczeń szkodliwych dla zdrowia w trakcie użytkowania zgodnego z przeznaczeniem pomieszczeń nie przekraczało wartości dopuszczalnych określonych w przepisach szczególnych i Polskich Normach [7]	Stan powietrza wewnątrz budynku może być oceniany za pomocą metod obliczeniowych, przy uwzględnieniu przeciętnej liczby wyrobów zastosowanych w każdym pomieszczeniu, przewidywanej emisji zanieczyszczeń z tych wyrobów, przyjętej krotności wymiany powietrza oraz jego temperatury i wilgotności[9]	Do sprawdzania skuteczności ograniczenia stężenia zanieczyszczeń (zalecenie normy PN-ISO 6242-2 [5]) służą (bezpośrednie lub pośrednie) standaryzowane metody wykrywania obecności zanieczyszczeń oraz określania poziomu ich stężenia [9]
II	W budynkach użyteczności publicznej pomieszczenia przeznaczone do stałego i czasowego pobytu ludzi powinny mieć zapewniony doplyw co najmniej 20 m3/h powietrza zewnętrznego dla każdej przebywającej osoby (5.6 l/sos), Dla pomieszczeń w żłobkach i przedszkolach przeznaczonych do przebywania dzieci, strumień powietrza zewnętrznego może być obniżony do 15 m3/h dla każdego dziecka (4.2 l/sos)[10]	Przy wyborze metod służących zapewnieniu wymiany powietrza (wentylacja) oraz określaniu jej wydajności należy uwzględnić sumę emisji zanieczyszczeń, z różnych Źródel [9], takich jak: materiały budowlane i wykończeniowe, meble, wykładziny inne elementy wyposażenia oraz ludzie. Obliczona ilość powietrza nie może być niższa od podanych wartości minimalnych	Metodyka określania ilości powietrza potrzebnego do wentylacji według opracowania CEN Report CR 1752 (1998) - Ventilation of Buildings. Design Criteria for the Indoor Environment [11].
III	W pomieszczeniu przeznaczonym na pobyt ludzi należy zapewnić wentylację. Instalacje wentylacyjne powinny umożliwiać spełnienie warunków wymiany i czystości powietrza. Budynek i jego instalacje grzewcze i wentylacyjne powinny być zaprojektowane i wykonane tak, żeby ilość energii cieplnej potrzebnej do użytkowania budynku zgodnie z jego przeznaczeniem, można było utrzymać na racjonalnie niskim poziomie [7]	Opracowanie projektowe (projekt techniczny) dla wybranego systemu wentylacji, realizującego założoną wymianę powietrza	Sprawdzenie zgodności wykonania układu wentylacji z projektem, powykonawcza kontrola wydajności zastosowanych urządzeń zgodnie z postanowieniami normy pr PN-EN- 12599-Procedury badań i metody spełnienia stawianych wymagań pomiarowe stosowane przy przekazywaniu wykonywanych instalacji wentylacyjnych i klimatyzacyjnych [12]

Egzekwowanie sprecyzowanych wyżej wymagań oraz obligatoryjna kontrola, mogłyby w dużym stopniu przyczynić się do systematycznej poprawy jakości oferowanych szkołom układów wentylacji. Niestety jednak rutynowa praktyka wyznacza "sub-poziom IV", charakteryzujący się brakiem jednoznacznie stawianych wymagań, które w toku użytkowania mogłyby podlegać kontroli oraz brakiem spójnych, potwierdzonych projektem. rozwiazań techmicznych.

Warunki rzeczywiste IV"

Przewody kominowe wentylacyjne powinny mieć wymiary przekroju, sposób prowadzenia i wysokość, stwarzające potrzebny ciąg zapewniający wymaganą przepustowość, oraz spełniające wymagania określone w Polskich Normach. W wypadku zastosowania okien o dużej szczelności, uniemożliwiającej infiltrację powietrza zewnętrznego w ilości niezbędnej do potrzeb wentylacyjnych, należy przewidzieć odpowiednie urządzenia zapewniające wystarczający jego napływ do pomieszczenia (nawiewniki okienne) [7]. Dopływ wymaganej ilości powietrza zewnętrznego do pomieszczeń (przy szczelnych oknach) powinien być zapewniony przez nawiewniki powietrza o wydajności 20-50 m3/h przy pełnym otwarciu i różnicy ciśnienia 10 Pa. Przekroje przewodów wywiewnych wentylacji grawitacyjnej powinny zapewnić usuwanie wymaganych normą strumieni objętości powietrza przy tc= 10Â°C i w pełni otwartych otworach nawiewnych [10].

Zaznaczenie lokalizacji i przekrojów kanałów wentylacyjnych na rzutach projektu architektonicznego. Brakuje przy tym formalnego wymogu wykonywania obliczeń, mogących uzasadnić możliwość realizacji założonej wymiany powietrza (np. decyzja o doborze nawiewników).

Kontrola jakości wykonania kanałów wentylacyjnych przed dopuszczeniem do użytkowania oraz obowiązek okresowego sprawdzania ich drożności w toku eksploatacji. Wymagany certyfikat zgodności dla nawiewników powietrza [6]. Istnieje możliwość oceny zdolności obiektu do wymiany powietrza przy pomocy testu ciśnieniowego (zgodnie z normą PN-ISO 9972 [13 D. Jednak wobec braku takiego wymogu oraz niedostatku kryteriów porównawczych nie jest to praktykowane.

Rozwiązanie wentylacji klas szkolnych sprowadza się w Polsce najczęściej do realizacji ustaleń wymienionych dla poziomu "IV', co oznacza całkowity brak odpowiedzialności za wymagania formułowane na poziomach wyższych. Stosuje się powszechnie wentylację naturalną, przy potwierdzonej praktyką świadomości, że nie jest ona w stanie zapewnić niezbędnej wymiany powietrza, rezygnując z projektu i obliczeń decydując się na rozproszenie odpowiedzialności za efekty realizacyjne. Brak możliwości kontroli intensywności wymiany powietrza i brak kryteriów porównawczych sprzyja utrwalaniu takiej praktyki.

4. Ustawowo regulowany zakres odpowiedzialności za spełnienie wymagań użytkowników pomieszczeń
Odpowiedzialność państwa oraz obowiązki wynikające z międzynarodowych konwencji (np. ochrona praw dziecka, konwencja klimatyczna, prawo do informacji o stanie środowiska), dyrektyw UE (prawo każdego do oddychania czystym powietrzem, wykorzystywanie najlepszej dostępnej techniki, zdrowe i higieniczne warunki w pomieszczeniach oraz racjonalne korzystanie z zasobów energetycznych), oraz innych wiążących postanowień, międzynarodowych organizacji (OECD, IEA, WHO, ILO) znajdują odbicie (czasami niestety zbyt fragmentaryczne) w treści ustanawianych w Polsce aktów prawnych, takich jak:

konstytucja (ochrona zdrowia. prawa obywateli, zrównoważony rozwój), która stanowi delegację do opracowania ustaw rządowych
ustawy rządowe, określające prawa (prawo ochrony środowiska, prawo budowlane, prawo ochrony zdrowia, kodeks pracy, system oświaty. itp.)
rozporządzenia resortowe, mające służyć realizacji ustaw (warunki techniczne jakim powinny odpowiadać budynki, bhp w szkole, obowiązki i zakres uprawnień służb inspekcyjnych)
zarządzenia resortowe, zawierające wymagania szczegółowe (maksymalne wartości stężenia w powietrzu wewnętrznym zanieczyszczeń emitowanych przez materiały budowlane, obligatoryjny zakres opracowań projektowych)
normy, uznawane rozporządzeniami resortowymi jako obowiązujące (wielu jednak wymagał) zawartych w normach nie przywołano do stosowania, np.: PN-ISO 6242 Budownictwo, Wyrażanie wymagań użytkownika [5])
wytyczne postępowania, proponujące sprawdzone w praktyce metody działania.

Odpowiedzialność państwa, cedowana na organy rządowe, nie jest poddawana bezpośredniej kontroli. Konstrukcja ustaw oraz rozporządzeń resortowych przewiduje formułowanie wymagań oraz określa formalne podstawy funkcjonowania instytucji kontrolnych (np. inspekcja budowlana, inspekcja sanitarna, inspekcja pracy). Rozporządzenia resortowe konkretyzują zakresy odpowiedzialności, przypisując określone zadania poszczególnym szczeblom władzy, instytucjom lub stanowiskom (władze samorządowe, projektanci, kierownicy budów, dyrektorzy szkół, Stacje Sanitarno -Epidemiologiczne). W ustanowionych aktach prawnych przewidziano, że:

system oświaty zapewnia:
- utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkołach
- upowszechnianie wiedzy ekologicznej wśród dzieci i młodzieży oraz kształtowanie właściwych postaw wobec problemów ochrony środowiska
dyrektor szkoły jest zobowiązany do zapewnienia uczniom oraz pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy i nauki (Ustawa o bhp w szkole [14])
inspekcja pracy monitoruje proces przestrzegania prawa pracy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, na podstawie listy opracowanej dla działu EDUKACJA [15], która obejmującej sprawdzenie następujących pozycji:
-(3)- czy jest prowadzona książka obiektu budowlanego?
-(25) - czy w wymaganych miejscach zapewniono skuteczną wentylację?
-(29,31) - czy pracownicy zostali przeszkoleni w zakresie bhp i czy w zakładzie powołano takie służby?
- (37,38) - czy właściwy inspektor sanitarny wydał decyzję o rodzaju i zakresie badań środowiska pracy i czy zostały wykonane takie badania?
Te ostatnie porycje, przy wlaściwie zaprogramowanej koordynacji działań, mogłyby stać się istotnym elementem kontroli stanu jakości środowiska wewnętrznego w szkołach.
inspekcja sanitarna [16] jest powołana do realizacji zadań z zakresu zdrowia publicznego, w szczególności poprzez sprawowanie nadzoru nad warunkami (Art. 1):
- higieny środowiska,
- higieny pracy w zakładach pracy,
- higieny radiacyjnej,
- higieny procesów nauczania, wychowania,
- higieny wypoczynku i rekreacji, ...
inspekcja budowlana [6] powolana do kontroli trybu projektowania, wykonawstwa eksploatacji budynków.

Mimo, że na każdym szczeblu można doszukać się precyzowania wymagań sprzyjających budowie szkól z dobrą jakością powietrza wewnętrznego, to w rzeczywistości luki w zarządzeniach wykonawczych oraz brak precyzji w ich interpretacji, szczególnie w zakresie prowadzenia procesów kontroli, sprawiają, że się to nie udaje. Obecny tryb projektowania, wykonawstwa i odbioru w żadnej fazie nie wymaga użycia zwrotu jakość powietrza wewnętrznego. W toku eksploatacji termin ten pojawia się sporadycznie, tylko w sytuacji zasygnalizowanych przez użytkowników poważnych zagrożeń. Wydaje się, że właśnie w tym obszarze ujawnić się powinno aktywne działanie Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

5. Zakres dzialania Inspekcji Sanitarnej
Zgodnie z ustawą [16] do zakresu działania Inspekcji Sanitarnej (której przywrócono obecnie status instytucji państwowej) w zakresie zapobiegawczego nadzoru sanitarnego należy m.in. (Art.3):
2) uzgadnianie dokumentacji projektowej pod względem wymagań higienicznych i zdrowotnych, dotyczących:
a) budowy oraz zmiany sposobu użytkowania obiektów budowlanych, ...
b) nowych materiałów i procesów technologicznych przed ich zastosowaniem w produkcji lub budownictwie,
3) uczestniczenie w dopuszczeniu do użytku obiektów budowlanych, ...
4) inicjowanie przedsięwzięć oraz prac badawczych w dziedzinie zapobiegania negatywnym wpływom czynników i zjawisk fizycznych, chemicznych i biologicznych na zdrowie ludzi.

Do zakresu działania Inspekcji Sanitarnej w zakresie bieżącego nadzoru sanitarnego należy kontrola przestrzegania przepisów określających wymagania higieniczno-zdrowotne, w szczególności dotyczących (Art.4):
5) warunków zdrowotnych środowiska pracy, a powstawaniu chorób zawodowych i innych chorób pracy,
6) higieny pomieszczeń i wymagań w stosunku do sprzętu używanego w szkol ach i innych placówkach oświatowo - wychowawczych, szkołach wyższych oraz w ośrodkach wypoczynku,
7) higieny procesów nauczania.
Inspekcja Sanitarna inicjuje, prowadzi, koordynuje i nadzoruje działalność oświatowo - zdrowotną w celu ukształtowania odpowiednich postaw i zachowań zdrowotnych, a w szczególności (Art. 6):
l) inicjuje i wytycza kierunki przedsięwzięć zmierzających do zaznajamiania społeczeństwa z czynnikami szkodliwymi dla zdrowia, popularyzowania zasad higieny i racjonalnego żywienia, metod zapobiegania chorobom oraz umiejętności udzielania pierwszej pomocy,
2) pobudza aktywność społeczną do działań na rzecz własnego zdrowia,
3) udziela porad i informacji w zakresie zapobiegania i eliminowania negatywnego wpływu czynników i zjawisk fizycznych, chemicznych i biologicznych na zdrowie ludzi,
4) ocenia działalność oświatowo - zdrowotną prowadzoną przez szkoły i inne placówki oświatowo - wychowawcze, szkoły wyższe oraz środki masowego przekazywania, zakłady opieki zdrowotnej, inne zakłady, instytucje i organizacje oraz udziela im pomocy w prowadzeniu tej działalności.

Poza nadzorem zapobiegawczym Inspekcja Sanitarna może prowadzić badania usługowe w ramach środka specjalnego pozwalającego dofinansowywać koszty utrzymania placówek. Trudno jest jednak stwierdzić jednoznacznie, które badania obejmują nadzór, a które należy traktować jako usługowe (odplatane), co w znaczący sposób ogranicza możliwości korzystania z usług inspekcyjnych przez szkoły. Rutynowa kontrola stanu jakości powietrza w szkołach powinna stanowić ustawowy obowiązek Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Zobowiązania wynikające z międzynarodowej współpracy oraz negocjacji z UE, zapisane również i w naszej konstytucji, nie pozwalają, bowiem na zwolnienie służb państwowych z odpowiedzialności za realizację prawa każdego obywatela do korzystania z odpowiednich warunków zdrowotnych, jak również i do oddychania czystym powietrzem.

6. Podsumowanie i wnioski
Powszechność budownictwa dla celów edukacyjnych decyduje jednak również o skali zużycia energii potrzebnej w procesie eksploatacji (ogrzewanie, ciepła woda, wentylacja, oświetlenie, użytkowanie sprzętu). Jest to bardzo istotny aspekt problemu, który w szczególny sposób wpływa na wybór proponowanych rozwiązań. W tym zakresie decydujące okazują się możliwości energetyczne poszczególnych państw, zakres zobowiązań wynikających z postanowień konferencji w Kioto, oraz przede wszystkim możliwości finansowe zarządców tych placówek. Stąd stałe poszukiwanie możliwości minimalizowania zapotrzebowania na ciepło i energię, które winno być podporządkowane podstawowemu celowi, jakim jest zapewnienie dającego się zaakceptować ze względów zdrowotnych stanu jakości powietrza w klasach szkolnych. W Polsce niestety nie są na ogół dostrzegane relacje między obowiązkiem dbałości o zapewnienie warunków koniecznych dla zdrowia i dobrego samopoczucia przebywających w pomieszczeniach uczniów a egzekwowaną przez prawa rynkowe koniecznością ograniczania kosztów inwestycyjnych stosowanych urządzeń technicznych oraz zużycia ciepła i energii dla ich funkcjonowania. Poszukiwanie wszelkich możliwości ograniczenia kosztów przesłania na ogół cel podstawowy jakim powinno być zapewnienie warunków środowiska wewnętrznego.,sprzyjających jak najlepszej percepcji wiedzy. Nie jest to jednak czynnik wymierny finansowo, w związku z czym przegrywa zawsze w wszelkich kalkulacjach ekonomicznych.

Wydaje się, że jedyną realną drogą poprawy sytuacji w naszych warunkach jest jak najszersze upowszechnianie wiedzy oraz poprawa skuteczności prowadzonych działań kontrolnych. Pozwoliłoby to na zgromadzenie danych pozwalających zilustrować rzeczywisty stan istniejących zagrożeń zdrowotnych w obiektach służących edukacji dzieci i młodzieży. Po to jednak, żeby móc oceniać sytuację niezbędne jest jednoznaczne określenie wymagań, jakim środowisko fizyczne, a szczególnie jakość powietrza w klasach szkolnych powinna odpowiadać. Niestety brak jest ustaleń w tym zakresie. a zarządzenie MZ i OS [17]. określające dopuszczalne stężenie w powietrzu zanieczyszczeń emitowanych z materiałów budowlanych, nie uwzględnia typowej dla klas szkolnych emisji z mebli i materiałów wykończeniowych czy zanieczyszczeń biologicznych. Poszukiwanie oszczędności jest przy tym często przyczyną zakupów o nie najwyższej jakości. Wykorzystanie doświadczeń innych krajów, a szczególnie opracowań światowej Organizacji Zdrowia [2] [18], może stanowić najbardziej skuteczną pomoc w realizacji wymienianych wyżej zadań. Bliskie kontakty z tą organizacją (której Polska jest członkiem od 1946 roku) oraz podpisana przez Ministra Zdrowia umowa z WHO o współpracy na lata 2002 - 2003, świadczą o woli utrzymywania konkretnej współpracy w rozwiązywaniu najbardziej palących problemów. Może warto właśnie tę drogę upowszechniania zagadnień wykorzystać, przed podjęciem prób szerokiego propagowania bardziej zaawansowanych technicznie (niestety niekiedy droższych) rozwiązań wentylacji w budynkach szkolnych.

Bibliografia:
l. Biuletyn Sejmowy nr 539/4 - relacja z połączonego posiedzenia Sejmowych Komisji Edukacji. Nauki i Młodzieży oraz Zdrowia w dniu 7 maja 2002 roku. reaktywowaniu opieki medycznej w szkole,
2. The Right to Healthy lndoor Air - Report on a WHO Meeting, Bilthoven, The Netherlands, 15-17 May 2000.
3. IAQ Tools for Schools Kit (Second Edition December 2000 - Environmental Protection Agency (EPA), www.epa.gov/iaq/schools
4. Mróz T., Modernizacja budynków edukacyjnych ANNEX 36 Międzynarodowej Agencji Energii (IEA) - Informacja o programie, VI Ogólnopolska Konferencja "Problemy jakości powietrza wewnętrznego w Polsce" - Jakość powietrza w budynkach edukacyjnych, Warszawa, 15-16 listopada 2001 r.
5. PN/ISO 6242 (l-2): (1999) - Budownictwo - Wyrażanie wymagań użytkownika, l - wymagania termiczne, 2- wymagania dotyczące czystości powietrza.
6. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo Budowlane. Dz. U. Nr 3 z dnia 14 stycznia 1995 r., poz. 12 (1994) oraz Dz. U. Nr 111 (1997), poz. 726.
7. Rozporządzenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, Dz.U. Nr 10 z dnia 8 lutego 1995 r., poz. 46 (1994) oraz Dz.U. Nr 132 (1997) poz. 878. Tekst jednolity - Dz. U. Nr 15 z dnia 25 lutego 1999 r.
8. Dyrektywa Rady Wspólnot Europejskich w sprawie zbliżenia ustaw i aktów wykonawczych Państw Członkowskich dotyczących wyrobów budowlanych (89/1 06/EEC), Wydawnictwo ITB, Warszawa 1994 r.
9. Dokument Interpretacyjny do Dyrektywy 89/l06/EEC dotyczącej wyrobów budowlanych. Wymaganie podstawowe nr 3 "Higiena, zdrowie i środowisko". Wydawnictwo ITB, Warszawa 1995 r.
10. PN-83/B-03430 (wraz ze zmianą A3:2000) - Wentylacja w budynkach mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej.
11. CEN Report CR 1752 (1998) - Ventilation of Buildings. Design Criteria for the Indoor Environment.
12. pr PN/EN - 12 599 - Wentylacja i Klimatyzacja - Procedury badań i metody pomiarowe stosowane przy przekazywaniu wykonywanych instalacji wentylacyjnych i klimatyzacyjnych.
13. PN-ISO 9972 (1999) - Izolacja cieplna. Określanie szczelności budynku - Pomiar ciśnieniowy z użyciem wentylatora.
14. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17.8.1992 r.(z póŹniejszymi zmianami) w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w szkołach i placówkach publicznych. Dz.U. nr 65, 1992 r.).
15. Przestrzeganie praworządności w stosunkach pracy oraz bezpieczel1stwa pracy w zakładach objętych reformami - EDUKACJA - Państwowa Inspekcja Pracy. www.pip.gov.pl/prawne
16. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. o zmianie ustawy o Inspekcji Sanitarnej oraz niektórych ustaw, Dz.U. z 2001 r. nr 128, poz. 1407, wraz z póŹniejszymi zmianami
17. Zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 12 marca 1996 r. w sprawie dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, wydzielanych przez materiały budowlane. urządzenia i elementy wyposażenia w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi. M.P. nr 19 z 22 marca 1996 r.
18. Air Quality Guidelines for Europe, Second Edition 2000, WHO Regional Office for Europe Copenhagen, European Series, No. 91