ekoEnergia: ogrzewanie, wentylacja pomieszczeń, mądre budowanie, energia solarna, ekologia

Pomimo udanej transformacji ustrojowej i przestawienia gospodarki z planowanej na rynkową oraz postępującej harmonizacji polityk sektorowych, zwłaszcza w energetyce, transporcie i rolnictwie, różnice te będą zanikać stopniowo zmniejszając zapewne presje na środowisko w dalszej perspektywie czasowej.

Pomimo tego, stan środowiska w krajach UE-10 jest zadawalający, a w wielu komponentach nawet korzystniejszy, co najprościej można wytłumaczyć mniej intensywną gospodarką i bardziej przyjaznym środowisku planowaniem przestrzennym.

Ciekawe jest więc udzielenie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób członkostwo w UE wpłynie na stan środowiska w UE-10, a w szczególności w Polsce? Czy je poprawi zdecydowanie, jak można by oczekiwać po surowości unijnych dyrektyw? Czy może pogorszy? Niezależnie, od odpowiedzi podstawą do takiego porównania w przyszłości może być jedynie inwentaryzacja stanu, a więc charakterystyka środowiska w roku 2004, w tym kontekście roku bazowym dla kolejnych ocen. Stan ten najlepiej i możliwie syntetycznie opisują określone wskaŹniki i stąd geneza powstania niniejszego Raportu, oparta na ich wyznaczaniu.

• zrównoważone wykorzystanie surowców i racjonalna gospodarka odpadami,
• ochrona różnorodności biologicznej,
• ochrona zdrowia i jakość życia,
• zmiany klimatu.

Przygotowując raport należało więc po pierwsze odnieść się do priorytetowych kierunków działania określonych w 6-tym PDś oraz do celów i zadań aktualnej „Polityki ekologicznej państwa na lata 2003–2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007–2010”. PEP na lata 2003–2006 stanowi bowiem aktualizację i uszczegółowienie długookresowej „II Polityki ekologicznej państwa”, przede wszystkim w nawiązaniu do aktualnych priorytetów środowiskowych UE. Stąd taki a nie inny spis treści Raportu, w którym z łatwością, jako podstawowe wskaŹniki, odnajduje się cztery unijne priorytety poprzedzone wskaŹnikami makroekonomicznymi, niezbędnymi do wykazania, iż polska gospodarka kroczy drogą zrównoważonego rozwoju oraz do przeprowadzenia bardziej szczegółowych porównań w określonych komponentach środowiska.

2. WARUNKI SPOłECZNO-GOSPODARCZE

Polska położona jest w Europie środkowej. Jej terytorium rozciąga się od 49° do 54°50’ szerokości geograficznej północnej i od 14°07’ do 24°09’ długości geograficznej wschodniej. Powierzchnia kraju, łącznie z morskimi wodami śródlądowymi i częścią wód wewnętrznych wynosi 312 685 km2, co stanowi 7,85% obecnego terytorium Unii Europejskiej (odpowiednio 42,4% powierzchni 10 nowych Państw członkowskich Unii).

Według stanu na dzień 31 grudnia 2004 roku liczba mieszkańców wynosiła 38 173,8 tys. osób, co stawia Polskę na 6 miejscu w Unii (rys. 2.1). Prawie 62% ludności Polski mieszka w miastach (stan w dniu 31 XII 2004 r. wg. GUS). Od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia odnotowywany jest stały spadek przyrostu naturalnego, co powoduje postępujące starzenie społeczeństwa (rys. 2.2).
W 2002 roku przyrost naturalny po raz pierwszy w powojennej historii Polski uzyskał wartość ujemną. Tendencja taka jest charakterystyczna w całej dziesiątce państw – nowych członków Unii Europejskiej.
Jednocześnie czynnikiem wpływającym na wydłużanie się przeciętnego trwania życia jest rozwój cywilizacyjny i gospodarczy kraju oraz związany z tym postęp w zakresie medycyny i w rezultacie dostęp do wysokiej jakości usług medycznych.
Proces intensywnych przemian gospodarczych obserwowany jest w Polsce w okresie ostatnich piętnastu lat.
O ile jednak pozytywnym skutkiem tychże przemian jest wzrost dochodu narodowego i szybki, jak na warunki europejskie, wzrost gospodarczy, to wciąż dużym problemem pozostaje wysoka stopa bezrobocia. Zharmonizowana stopa bezrobocia w 2004 r. wyniosła w Polsce 18,8% (w grudniu – 19,9%), podczas gdy we wszystkich 25 krajach UE kształtowała się na poziomie 9,0% (w UE-15 8,1%, zaś w 10 nowych państwach UE – 14,2%) (rys. 2.3).

WskaŹnik zatrudnienia (procentowy udział pracujących w liczbie ludności ogółem) dla osób 15–64 lata w Polsce wykazuje także tendencje spadkowe i w 2004 r. obniżył się do poziomu 51,7%. Dla porównania dla 10 nowych państw UE wskaŹnik zatrudnienia w 2004 r. wynosił 56%, WskaŹnik ten obliczany dla starych członków Unii Europejskiej od 1995 roku ani razu nie był niższy niż 60% i w 2004 wyniósł 64,7% (rys. 2.4).

Rys. 2.3. Zharmonizowana stopa bezrobocia w Polsce na tle średniej dla państw Unii Europejskiej w latach 1998–2004

Rys. 2.4. WskaŹnik zatrudnienia w Polsce na tle średniej dla państw UE w latach 1997–2004

Równocześnie, od roku 1995, odnotowywany jest stały wzrost Produktu Krajowego Brutto (rys. 2.5), choć jego dynamika w latach 2001–2002 była niska (rys. 2.7). Z porównania PKB przypadającego na jednego mieszkańca w Polsce i pozostałych państwach Unii Europejskiej (dane liczone według kursu walut) wynika, że Polska jest jednym z najbiedniejszych krajów Unii. W 2004 roku PKB w Polsce, przypadający na mieszkańca (według PSN – Parytetu Siły Nabywczej) wyniósł 10,9 tys. EUR, podczas gdy w bogatszych 15 dawnych członkach Unii wynosi 25,2 tys. EUR, zaś w nowych państwach członkowskich ukształtował się na poziomie 13,1 EUR.

Z kolei PKB w przeliczeniu na jednego jej mieszkańca rozszerzonej UE wyniosło w 2004 roku 23,2 EUR.
Maksymalny przyrost Produktu Krajowego Brutto odnotowano w 1995 roku, kiedy osiągnął on poziom 7%. W tym samym roku po raz pierwszy dochód na mieszkańca (według PSN) przekroczył 6 000 (PPS) (rys. 2.6). Mimo spowolnienia wzrostu PKB w latach 2001–2002, dynamika przyrostu Krajowego Brutto osiągnęła poziom 162,2 w 2004 r. w stosunku do 1990 (1990 r. = 100%). Niestety, różnica w dochodach pomiędzy mieszkańcami Polski, a mieszkańcami 15 starych państw członkowskich

UE maleje bardzo powoli. W roku 1995 PKB na jednego mieszkańca (według PSN) w Polsce wynosiło 40,8% średniej unijnej (dla ówczesnej Unii). W ciągu 10 lat, mimo słabszego tempa wzrostu gospodarczego państw Unii, w stosunku do Polski różnica ta zmniejszyła się zaledwie o 7,4 pkt procentowego.

3. ZRĂ?WNOWAżONE WYKORZYSTANIE SUROWCĂ?W, MATERIAłĂ?W, WODY I ENERGII

Kurczące się w skali globalnej zasoby surowców naturalnych dla przemysłu i energetyki oraz pogarszająca się dostępność zasobów wody stanowią coraz większe wyzwanie dla rozwoju z zachowaniem stabilności środowiska. Zmniejszenie zużycia wody, materiałów i energii w procesach produkcyjnych, rolnictwie i bytowaniu człowieka staje się stopniowo niezbywalnym warunkiem dalszego rozwoju, a nawet utrzymania dotychczasowego poziomu życia społeczeństw. Koszty pozyskania energii i surowców ze Źródeł pierwotnych oraz wody o jakości odpowiadającej potrzebom organizmów żywych, przemysłu i innych dziedzin gospodarki stanowią poważną część kosztów produkcji i ten udział wciąż rośnie, wywierając znaczący wpływ na konkurencyjność gospodarki i poziom życia ludności [za Polityką Ekologiczną Państwa].

średniookresowe cele Polityki Ekologicznej Państwa do 2010 roku:

• zmniejszenie energochłonności gospodarki,
• zmniejszenie materiałochłonności gospodarki,
• osiągnięcie 7,5% udziału energii odnawialnej w bilansie zużycia energii pierwotnej.

Polska należy do krajów ubogich w wodę. Przypadające na jednego mieszkańca naszego kraju zasoby wody należą do najuboższych w Europie (patrz rys. 5.1.1). Efektem takiego stanu jest występowanie w części obszaru Polski okresowych lub trwałych trudności w zaopatrzeniu w wodę. Podstawowym problemem w zakresie zaopatrzenia w wodę ludności jest mała dostępność wody o dobrej jakości, natomiast wobec wyraŹnego spadku w ostatnim dziesięcioleciu wielkości poborów wody przez przemysł, jak również dla potrzeb gospodarstw domowych (rys. 3.1), problemy ilościowe straciły na znaczeniu. Perspektywicznym zagrożeniem mogą stać się natomiast zjawiska o charakterze globalnym, związane z przewidywanym wpływem zmian klimatu na zasoby wód, ich rozmiary i rozkład w czasie.
Podstawowym Źródłem zaopatrzenia w wodę na cele gospodarki narodowej są wody powierzchniowe, natomiast wody podziemne, jako wody znacznie lepszej jakości, przeznaczone są głównie do zaopatrzenia ludności w wodę do picia (rys. 3.2).
Pod względem ilości pobieranej wody w przeliczeniu na mieszkańca, Polska należy do krajów o niskim zużyciu wody. Podobnie, pobór wód na potrzeby ludności w przeliczeniu na mieszkańca należy do najniższych w Europie (rys. 3.3). Spośród nośników energii pierwotnej, w polskiej gospodarce wciąż dominuje węgiel kamienny, chociaż jego udział w ogólnym zużyciu nośników energii systematycznie maleje (rys. 3.4).
Jednocześnie, zużycie nośników energii w polskiej gospodarce narodowej jest niższe niż w 1990 roku oraz w 1995 roku (rys. 3.5). Spadek ten jest wynikiem zmian zachodzących w gospodarce narodowej oraz spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego w latach 2000–2001 (rys. 3.6).

Rys. 3.1. Pobór wody w Polsce na potrzeby gospodarki narodowej i ludności w latach 1980–2004

Wzrost gospodarczy wymaga mniejszego dodatkowego zużycia energii, czyli sam rozwój gospodarki nie musi pociągać za sobą proporcjonalnego wzrostu zapotrzebowania na energię. Wynika to w znacznej mierze ze strukturalnych zmian w gospodarce, wyższej efektywności energetycznej i oszczędzania energii. Jednakże całkowite zużycie energii w krajach Unii Europejskiej wciąż rośnie (rys. 3.7).

W latach 1990–2002 we wszystkich państwach Unii Europejskiej odnotowano spadek całkowitej energochłonności, liczonej jako stosunek zużycia energii brutto do PKB (rys. 3.8). Wyjątkiem jest Hiszpania, w której średnia dla omawianego okresu wyniosła 0%. Głównym Źródłem energii w polskiej gospodarce są Źródła nieodnawialne. O ile w starych państwach Unii Europejskiej na każde 1000 osób przypadło w 2002 roku 0,84 GWh energii wyprodukowanej ze Źródeł odnawialnych (wiatr i woda), a dla dziesięciu nowych krajów Unii wskaŹnik ten wynosił 0,22 GWh, to dla samej Polski zaledwie 0,06 GWh (rys. 3.9). Jednocześnie jednak udział energii wytworzonej ze Źródeł odnawialnych w całkowitym zużyciu energii w Polsce osiągnął w roku 2002 poziom 2% – najwyższy od 1995 r. Jest to jednak wciąż mało, w porównaniu ze średnią UE, wynoszącą w tym samym okresie 13,5% dla starych państw członkowskich (rys. 3.10 i rys. 3.11).

Rys. 3.8. Zmiany całkowitej energochłonności w wybranych krajach (średnia dla lat 1995–2002)

4. OCHRONA DZIEDZICTWA PRZYRODNICZEGO I RACJONALNE UżYTKOWANIE ZASOBĂ?W PRZYRODY

Dziedzictwo przyrodnicze rozumiane jako całość przyrody ożywionej (zarówno gatunki rzadkie i zagrożone wyginięciem, jak i gatunki pospolite oraz gatunki określane mianem ”szkodników” lub „chwastów”) i nieożywionej (skały, gleby, zasoby naturalne itp.) jest dobrem, które należy chronić na równi z dziedzictwem kulturowym w całej jego różnorodności. Różnorodność biologiczna w sposób istotny wpływa na kulturę, gospodarkę i status ekonomiczny społeczeństwa zarówno na poziomie lokalnym, regionalnym, jak i globalnym.

• znaczny wzrost lesistości Europy; w Polsce zakłada się wzrost lesistości z 28,4% (2001 r.) do 30% (do roku 2020), a w dalszej perspektywie nawet do 32–33%;
• kontynuowanie programu przebudowy drzewostanów leśnych,
• zwiększenie powierzchni obszarów chronionych, w tym utworzenie europejskiej sieci ekologicznej NATURA 2000,
• ochrona terenów wodno-błotnych,
• rekultywacja terenów zdegradowanych,
• użytkowanie gleb zgodnie z zasadami trwałego i zrównoważonego rozwoju.

Dalsze opisy tego działu zostały pominięte.
Zainteresowanych odsyłamy do dokumentu Źródłowego.

5. śRODOWISKO I ZDROWIE

życie we wszelkich postaciach oraz zdrowie ludzi i jakość ich życia uzależnione są od dostępności wody o odpowiedniej jakości i w odpowiedniej ilości.

Zasoby wodne w kraju, przypadające na jednego mieszkańca są mniejsze niż w krajach sąsiednich i znacznie niższe niż przeciętne w Europie (zaledwie około 36% średniej europejskiej). Efektem takiego stanu zasobów wodnych jest występowanie w części obszaru Polski trudności w zaopatrzeniu w wodę.

Podstawowym problemem w zakresie zaopatrzenia w wodę ludności jest mała dostępność wody o wysokiej jakości, natomiast wobec wyraŹnego spadku w ostatnim dziesięcioleciu wielkości poborów wody przez przemysł, jak również dla potrzeb gospodarstw domowych, problemy ilościowe zmniejszyły swoje znaczenie. Długość sieci hydrograficznej Polski, tj. łącznie: rzek, potoków, strumieni, kanałów żeglownych i melioracyjnych ocenia się na 98 tys. km. łączna powierzchnia zlewisk Wisły, Odry i rzek Przymorza wynosi około 330 666 km2, zaś powierzchnia obszarów morskich Rzeczypospolitej Polskiej wynosi 32 667 km2, co stanowi 10,5% powierzchni kraju.

średniookresowe cele „Polityki ekologicznej państwa” do 2010 roku:

• kontynuacja podjętych działań w zakresie racjonalizacji zużycia wody,
• eliminowanie wykorzystania wód podziemnych na cele przemysłowe,
• osiągnięcie przez wszystkie wody dobrego stanu (do 2015 roku),
• zapewnienie co najmniej 75% poziomu usuwania biogenów w dorzeczach Odry i Wisły,
• modernizacja, rozbudowa i budowa komunalnych oczyszczalni ścieków,
• ograniczenie emisji zanieczyszczeń ze Źródeł punktowych.

Dalsze opisy tego działu zostały pominięte.
Zainteresowanych odsyłamy do dokumentu Źródłowego.

5.2. ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA

Jednym z istotnych czynników wpływających na zdrowie człowieka jest jakość powietrza, którym oddycha.

Skutki zanieczyszczenia powietrza są szczególnie odczuwalne przez osoby starsze, chore i dzieci w postaci dolegliwości związanych z układem oddechowym i krwionośnym. Ponadto, niektóre substancje obecne w powietrzu wykazują właściwości mutagenne, inne kumulują się w organizmach żywych.

Rezultaty badań światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wskazują na przedwczesną umieralność spowodowaną ekspozycją na zanieczyszczone powietrze, zwłaszcza pyłami drobnymi

i ozonem.

Zanieczyszczone powietrze ma również negatywny wpływ na kondycję ekosystemów oraz stan materiałów wytworzonych przez człowieka (korozja metali, niszczenie budynków).

Ze względu na skutki zanieczyszczenia powietrza oraz wymierne straty na obszarze całej Unii Europejskiej (w tym Polski) wprowadzono szereg mechanizmów prawnych mających na celu utrzymanie dotychczasowej jakości powietrza, na terenach, gdzie jest ona dobra oraz osiągnięcie standardów jakości powietrza poprzez działania techniczne i organizacyjne tam, gdzie jest ona niezadowalająca.

Poprawa stanu zanieczyszczenia powietrza oraz spełnienia norm emisyjnych wymaganych przez przepisy Unii Europejskiej została uznana przez Polskę za jeden z głównych celów „II Polityki Ekologicznej Państwa” do osiągnięcia w perspektywie średniookresowej, tj. do roku 2010, m.in. poprzez:

• wdrożenie jednolitego krajowego systemu bilansowania i weryfikacji ładunków zanieczyszczeń,
• identyfikację obszarów z przekroczeniami dopuszczalnych poziomów stężeń zanieczyszczeń i przygotowanie programów działań naprawczych.

Stan

Dotychczasowe badania jakości powietrza wskazują, iż największe zanieczyszczenie powietrza występuje zwykle na obszarach zurbanizowanych.

Przy obecnym rozwoju technicznym i gospodarczym w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem pozostaje zbyt wysokie stężenie ozonu przyziemnego w sezonie letnim i pyłu zawieszonego.

Mimo aktywnej polityki nakierowanej na redukcję emisji prekursorów ozonu i pyłu zawieszonego, wprowadzenia szeregu instrumentów zachęcających lub wymuszających wdrażanie najlepszych dostępnych technik na poziomie krajowym i Unii Europejskiej poziomy tych dwóch zanieczyszczeń są wciąż wysokie.

Ozon troposferyczny jako gaz utrzymujący się przy powierzchni ziemi, powstający w wyniku reakcji fotochemicznych tlenków azotu i lotnych związków organicznych, mający zdolność przemieszczania się na duże odległości stanowi zagrożenie dla zdrowia ludzkiego.

Wysokie stężenia ozonu mogą wywoływać u ludzi choroby lub podrażnienia dróg oddechowych.

Na negatywne działanie ozonu szczególnie narażone są osoby nadwrażliwe, np. chorujące na astmę, osoby starsze i dzieci, które często przebywają na świeżym powietrzu.

Dotychczasowe wyniki pomiarów stężeń ozonu w powietrzu wykazują, że poziom dopuszczalny ozonu ze względu na ochronę zdrowia wynoszący 120 µg/m3 (maksymalna średnia ośmiogodzinna spośród średnich kroczących, obliczanych na podstawie średnich jednogodzinnych w ciągu doby) wraz z dopuszczalną ilością przekroczeń w ciągu roku wynoszącą 25 dni jest przekraczany na obszarze Polski południowej (rys. 5.2.1).

Dodatkowo, na terenie całej Polski notuje się stężenia ozonu powyżej tzw. celu długoterminowego Unii Europejskiej dla ochrony zdrowia i ochrony ekosystemów.

Pył zawieszony jest mieszaniną bardzo drobnych cząstek stałych i ciekłych. W pyle zawieszonym całkowitym (TSP), ze względu na zdolność wnikania do układu oddechowego, wyróżnia się frakcje o ziarnach: powyżej 10 µm, poniżej 10 µm (pył zawieszony PM10); w skład frakcji PM10 wchodzi frakcja o średnicy ziaren poniżej 2,5 µm (pył zawieszony PM2,5).

Cząstki pyłu zawieszonego pochodzą z emisji bezpośredniej lub też powstają w wyniku reakcji między substancjami w atmosferze.

Prekursorami tych tzw. wtórnych aerozoli są przede wszystkim tlenki siarki, tlenki azotu i amoniak. Niezależnie, pył zawieszony może także zawierać substancje toksyczne takie jak metale ciężkie i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne.

Według najnowszych raportów WHO za najszkodliwszą frakcję uważa się pyły o wymiarach poniżej 2,5 mikrona, ponieważ tak małe ziarna mogą wnikać bezpośrednio do pęcherzyków płucnych, a stąd do układu krążenia.

Pomimo obserwowanego zmniejszania się stężenia pyłu w powietrzu w Polsce na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat, wyniki oceny jakości powietrza wykazują przekroczenia poziomów dopuszczalnych stężenia PM10 ustalonego w przepisach polskich, w ślad za przepisami Unii Europejskiej, na znacznie ostrzejszym niż dotychczas poziomie.

W 2004 roku przekroczenia te wystąpiły na obszarze 23% stref, w tym 6% stref zostało zakwalifikowanych jako te, w których powinny być wdrożone programy ochrony powietrza.

Mimo podejmowanych działań, m.in. w ramach programów ochrony powietrza, w niektórych dużych miastach w Polsce standard jakości powietrza (w szczególności dla 24 godz. – 50 µg/m3) dla pyłu PM10, który obowiązuje od 1 stycznia 2005 roku jest przekraczany (rys. 5.2.2).

Istotny, szczególnie ze względu na wpływ na ekosystemy, jest proces zakwaszania gleb i wód. Zjawisko to jest ściśle związane z obecnością w powietrzu substancji zakwaszających takich jak dwutlenek siarki, tlenki azotu czy też amoniak i suchą lub mokrą ich depozycją do podłoża.

Wyniki średniorocznych pomiarów kwasowości opadów atmosferycznych prowadzone na stacjach monitoringu tła zanieczyszczenia atmosfery wykazują systematyczny spadek kwasowości wyrażonej wzrostem pH opadów. Obserwowany wieloletni trend wzrostu pH opadów atmosferycznych na stacjach tła jest efektem stopniowej redukcji emisji tych zanieczyszczeń do atmosfery w skali kontynentalnej, co prowadzi do stopniowego obniżania się stężeń tych zanieczyszczeń w atmosferze (rys. 5.2.4).

Presja

Głównymi Źródłami antropogenicznych zanieczyszczeń powietrza są procesy spalania paliw.

Wielkość emisji zanieczyszczeń z tych procesów oraz rodzaj emitowanych zanieczyszczeń zależą przede wszystkim od struktury zużycia paliw w gospodarce, ich jakości, a także od stosowanych technologii produkcji.

Struktura zużycia nośników energii w Polsce nie ulega znaczącym zmianom. Podstawowym nośnikiem energii jest węgiel kamienny, którego udział w krajowym zużyciu energii pierwotnej od 1999 roku utrzymuje się na zbliżonym poziomie i wynosi ok. 50% oraz węgiel brunatny mający ok. 14% udział w krajowym zużyciu energii pierwotnej.

Niekorzystna, oparta na węglu struktura zużycia paliw jest podstawową przyczyną wysokich emisji zanieczyszczeń powietrza zwłaszcza pyłu drobnego i dwutlenku siarki (rys. 5.2.5).

Największy udział w emisji zanieczyszczeń do powietrza w Polsce ma energetyka zawodowa i sektor komunalno-bytowy.

Emisja łączna z tych sektorów stanowi około 50% emisji pyłu, 46% emisji tlenków azotu i aż 74% emisji dwutlenku siarki (rys. 5.2.6).

Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat na skutek restrukturyzacji i modernizacji zarówno sektora energetycznego jak i przemysłowego, oraz poprawy jakości spalanego węgla, nastąpiło znaczące obniżenie emisji zanieczyszczeń do powietrza, szczególnie zaś wyraŹnie spadła emisja dwutlenku siarki (rys. 5.2.7).

Osiągnięty stopień redukcji całkowitych emisji podstawowych zanieczyszczeń pozwala na wywiązanie się z limitów emisji zapisanych w Traktacie o Przystąpieniu.

Niezbędne są jednak dalsze redukcje, szczególnie w sektorze energetycznym objętym dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza z dużych obiektów energetycznego spalania paliw, tak aby w najbliższych latach możliwe było dotrzymanie limitów emisji przyznanych dla tego sektora (rys. 5.2.8).

W grupie zanieczyszczeń podstawowych na szczególną uwagę zasługuje pył drobny, głównie ze względu na jego negatywne oddziaływanie na zdrowie ludzkie, a także problemy związane z zaobserwowanymi w Polsce istotnymi przekroczeniami standardów jakości powietrza przez pył PM10. Pył drobny powstaje m.in. w procesach energetycznego spalania, spalania paliw w silnikach samochodowych, w wyniku pożarów lasów oraz w niektórych procesach przemysłowych, ale jego głównym Źródłem jest spalanie paliw w sektorze komunalno-bytowym (rys. 5.2.9).

Transport drogowy (patrz rys. 5.4.8) obok energetyki i sektora komunalno-bytowego jest znaczącym Źródłem zanieczyszczeń powietrza. Szczególnie znaczący jest jego udział w emisji tlenków azotu i niemetanowych lotnych związków organicznych (rys. 5.2.6).

Na uwagę zasługuje również fakt wysokiej zawartości frakcji PM2,5 w pyle emitowanym z silników samochodowych. Znaczny wzrost liczby samochodów w ostatnich kilkunastu latach (w tym importowanych pojazdów używanych) przyczynił się do stabilizacji wielkości emisji zanieczyszczeń komunikacyjnych głównie NOx pomimo stosowania paliw coraz wyższej jakości (rys. 5.2.10).

Przeciwdziałanie

W celu ochrony zdrowia ludności, a także ochrony roślin ustanowiono zarówno w prawie Unii Europejskiej, jak i polskim szereg mechanizmów mających na celu polepszenie jakości powietrza. Ważnym krokiem zmierzającym do redukcji emisji zanieczyszczeń do powietrza jest ratyfikowanie przez Polskę w 1985 roku Konwencji w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, której celem jest współpraca w dziedzinie redukcji zanieczyszczeń do powietrza oraz rozwój systemu monitoringu jakości powietrza i ocena skutków przenoszenia zanieczyszczeń powietrza na dalekie odległości.

Polska jako państwo członkowskie Unii Europejskiej transponowała do prawa krajowego cały szereg przepisów wspólnotowych, których celem jest polepszenie jakości powietrza. Do najważniejszych należą przepisy w zakresie standardów emisyjnych z instalacji, system pozwoleń na wprowadzanie gazów i pyłów do powietrza oraz pozwoleń zintegrowanych, a także przepisy zmierzające do zwiększenia udziału Źródeł odnawialnych w całkowitej produkcji energii.

Na szczególną uwagę zasługują również działania mające na celu poprawę jakości powietrza prowadzone w oparciu o programy naprawcze ochrony powietrza opracowywane i wdrażane na obszarach, na których stwierdzono przekroczenia normowanych prawem dopuszczalnych stężeń substancji w powietrzu.

Wraz z transformacją polskiej gospodarki prowadzone jest całe spektrum działań na rzecz redukcji emisji zanieczyszczeń obejmujące m.in. stosowanie paliw coraz wyższej jakości, ograniczanie zużycia energii i surowców poprzez wdrażanie technologii energooszczędnych.

Wzrost nakładów inwestycyjnych na ochronę powietrza obserwowany do 1998 roku przyniósł efekty w postaci spadku emisji (rys. 5.2.11).

Trend spadku emisji głównych zanieczyszczeń powietrza pomimo stałego wzrostu PKB (rys. 5.2.12) oraz utrzymującej się na zbliżonym poziomie produkcji energii elektrycznej (rys. 5.2.13).

Podsumowanie

Pomimo znaczącej poprawy jakości powietrza w Polsce, głównie dzięki istotnemu postępowi w redukcji emisji większości zanieczyszczeń, niezbędne są dalsze wzmożone działania w tym zakresie, tak aby osiągnąć cele środowiskowe wynikające z PEP i wywiązać się z międzynarodowych zobowiązań. Szczególnie istotne będą działania na rzecz redukcji emisji pyłów drobnych oraz ich prekursorów, a także prekursorów ozonu i osiągnięcia standardów jakości powietrza dla tych zanieczyszczeń. Niezależnie, bardzo wymagające są pułapy emisyjne dla dużych Źródeł energetycznego spalania paliw, ujęte w Traktacie o Przystąpieniu.

5.3. GOSPODAROWANIE ODPADAMI

Odpady generowane są we wszystkich sferach ludzkiej działalności, a ich ilość i skład zależy w znacznej mierze od modelu życia społeczeństwa oraz rodzaju prowadzonej gospodarki. Wytwarzanie odpadów wiąże się z utratą zasobów, często nieodnawialnych, oraz energii. Zbiórka i zagospodarowanie odpadów nakłada ponadto na społeczeństwo wysokie koszty ekonomiczne i środowiskowe. Nieprawidłowe gospodarowanie odpadami wywiera negatywny wpływ bezpośrednio na jakość wszystkich elementów środowiska, a tym samym na kondycję ekosystemów i zdrowie ludzi. Wycieki z niewłaściwie zorganizowanych składowisk odpadów mogą zanieczyszczać wodę i glebę. Składowiska mogą także powodować zanieczyszczenie powietrza poprzez emisję odorów oraz substancji zubażających warstwę ozonową (metan). Składowanie odpadów przyczynia się ponadto do utraty powierzchni ziemi oraz obniżenia estetycznych walorów krajobrazu.

• zwiększenie poziomu odzysku odpadów (w tym recyklingu) przemysłowych poprzez odpowiednią politykę podatkową i system opłat za korzystanie ze środowiska,
• stworzenie podstaw dla nowoczesnego gospodarowania odpadami komunalnymi, zapewniającego wzrost odzysku zmniejszającego ich masę unieszkodliwianą przez składowanie, co najmniej o 30% do 2006 roku i o 75% do 2010 roku (w stosunku do 2000 roku),
• zbudowanie – w perspektywie 2010 roku – krajowego systemu unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych.

Dalsze opisy tego działu zostały pominięte.
Zainteresowanych odsyłamy do dokumentu Źródłowego.

5.4. HAłAS

Oddziaływanie hałasu na człowieka, w środowisku, jest uważane przez organizacje międzynarodowe, w szczególności WHO, za jeden z istotniejszych problemów higienicznych. Wprawdzie hałas o takich poziomach, jakie występują zwykle w środowisku, nie stanowi bezpośredniego zagrożenia zdrowia, lecz jest niezwykle istotnym czynnikiem stanowiącym jedną z niespecyficznych przyczyn wpływających na jego stan. Hałas jest przyczyną chorób o podłożu psychosomatycznym oraz w mniejszym stopniu chorób układu krążenia. Oddziaływanie hałasu jest szczególnie niekorzystne w porze nocnej. Zakłócając sen, powoduje on nie tylko stany chronicznego zmęczenia, lecz także osłabienie układu immunologicznego i wegetatywnego. Z uwagi na pochodzenie Źródła hałasu, możemy podzielić hałas na instalacyjny (przemysłowy) i komunikacyjny, a w tym: drogowy (uliczny), kolejowy i lotniczy. Głównym czynnikiem presji na stan klimatu akustycznego zarówno w Polsce jak i w pozostałych krajach UE jest hałas komunikacyjny. Ograniczenie hałasu do wartości akceptowalnych (wyznaczonych poziomami dopuszczalnymi) jest jednym z istotniejszych zadań we wszystkich rozwiniętych krajach, nie wyłączając Polski. Zadanie to, ze względu na powszechność występowania zagrożeń hałasem jest zadaniem długofalowym, którego realizację rozłożyć należy na wiele lat.

• ograniczenie hałasu na obszarach miejskich wokół lotnisk, terenów przemysłowych oraz głównych dróg i szlaków kolejowych do poziomu równoważnego nie przekraczającego w porze nocnej 55 dB,
• pełna harmonizacja polskich przepisów ochrony środowiska przed hałasem z odpowiadającymi im przepisami Unii Europejskiej, a w szczególności – z uregulowaniami wprowadzanymi dyrektywą w sprawie oceny i zarządzania hałasem w środowisku (weszła w życie w 2002 roku).

Dalsze opisy tego działu zostały pominięte.
Zainteresowanych odsyłamy do dokumentu Źródłowego.

5.5. PROMIENIOWANIE JONIZUJąCE

Izotopy promieniotwórcze występują w skorupie ziemskiej od początku istnienia naszej planety i razem z promieniowaniem kosmicznym i promieniowaniem słonecznym stanowią naturalne tło w otaczającym nas środowisku. Naturalne tło zaburzają więc izotopy promieniotwórcze sztucznie wprowadzone do środowiska. Sytuacja radiologiczna Polski determinowana jest przede wszystkim przez poziom naturalnego promieniowania, który jest zróżnicowany w różnych regionach kraju, podwyższony lokalnie poprzez emisje antropogeniczne.

Dalsze opisy tego działu zostały pominięte.
Zainteresowanych odsyłamy do dokumentu Źródłowego.

5.6. STAN WARSTWY OZONOWEJ

W okresie ostatnich kilkudziesięciu lat poważnym problemem w skali globalnej stały się obserwowane wyraŹne zmiany ilości i rozkładu przestrzennego ozonu w atmosferze.

Spowodowały one znaczne zaniepokojenie zarówno środowiska naukowego jak i opinii publicznej, przede wszystkim, ze względu na to, iż ozon absorbuje słoneczne promieniowanie nadfioletowe.

Zawartość ozonu w atmosferze w znacznym stopniu determinuje dopływ tego promieniowania do powierzchni Ziemi. Wiadomo, że promieniowanie nadfioletowe może być szkodliwe dla wszelkich organizmów żyjących, a jego zwiększenie może spowodować szkody w naturalnych ekosystemach, w tym może również wywierać niekorzystny wpływ na zdrowie ludzi (wzrost zachorowań na raka i zaćmę, oraz niekorzystny wpływ na uprawy rolne i hodowlę zwierząt).

Ponadto rzeczą niemałej wagi jest to, że zmiany rozkładu przestrzennego zawartości ozonu mogą przyczynić się do zmian cyrkulacji atmosferycznej zarówno w skali regionalnej jak i globalnej poprzez modyfikację struktury termicznej atmosfery.

Panuje powszechna zgoda, że główną przyczyną wystąpienia niedoborów ozonu w stratosferze jest obecność w atmosferze antropogenicznych związków chemicznych, zwłaszcza chloru i bromu, które w wyniku działania całego łańcucha procesów chemicznych, w odpowiednich warunkach meteorologicznych, mogą doprowadzić do masowego rozpadu cząsteczek ozonu.

Jakkolwiek dzięki wypełnianiu zaleceń Protokołu Montrealskiego tempo dopływu do atmosfery związków zawierających chlor i brom, takich jak np. freony i halony, uległo zahamowaniu, to ze względu na ich długie czasy życia nadal ich koncentracja w stratosferze pozostaje wysoka.

Czas „naprawy” warstwy ozonu może ulegać wydłużeniu ze względu na ochłodzenie stratosfery spowodowane przez gazy cieplarniane (efekt cieplarniany powoduje wzrost temperatury w troposferze i spadek w stratosferze). Toteż przy sprzyjających warunkach meteorologicznych znaczne niedobory ozonu mogą wystąpić jeszcze przez wiele lat.

Dalsze opisy tego działu zostały pominięte.
Zainteresowanych odsyłamy do dokumentu Źródłowego.

6. PRZECIWDZIAłANIE ZMIANOM KLIMATU

W ostatnich dziesięcioleciach coraz częściej jesteśmy świadkami występowania tragicznych w skutkach zjawisk ekstremalnych takich jak powodzie, susze, trąby powietrzne, lawiny błotne, gradobicia, fale mrozów czy anomalnych upałów. Zjawiska te, a zwłaszcza utrzymujące się wysokie temperatury powietrza stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi będąc przyczyną odwodnień organizmu, udarów mózgu czy zawałów serca.

• wypełnienie przyjętych przez Polskę zobowiązań do redukcji emisji gazów cieplarnianych o 6% w stosunku do roku bazowego (1988),
• zapewnienie realizacji polityki ochrony klimatu na poziomie sektorów gospodarczych i przedsiębiorstw poprzez stworzenie systemu odpowiednich mechanizmów i zachęt.

Stan Zmiany klimatu stymulowane są stałym wzrostem stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze, skutkującym wzrostem temperatury na Ziemi czyli globalnym ocieplaniem się klimatu. Badania średniorocznej temperatury na świecie wykazały jej wzrost o 0,7 ± 0,2°C w ciągu 100 lat (rys. 6.1). Dziewięć z dziesięciu najcieplejszych lat od czasu rozpoczęcia stałych pomiarów temperatury odnotowano w ostatnim dziesięcioleciu. W Europie w ostatnim stuleciu wzrost średniorocznej temperatury był większy od średniej globalnej i wyniósł 0,95°C. Największe ocieplenie nastąpiło na Półwyspie Iberyjskim, w północno-zachodniej Rosji i europejskiej części Arktyki, a rekord upałów padł w 2000 roku.

Przewiduje się, iż w najbliższym stuleciu wzrost średniej temperatury na świecie sięgnie od 1,4 do 5,8°C, a w Europie wyniesie od 2,0 nawet do 6,3°C. Niepokojące prognozy wzrostu temperatury i ryzyko nieodwracalnych zmian klimatycznych z nim związanych sprawiły, iż w chwili obecnej wyzwaniem kluczowym dla wspólnoty międzynarodowej staje się utrzymanie wzrostu temperatury globalnej na poziomie nie większym niż 2°C na 100 lat.

W Polsce przyrost temperatury od początku XX wieku szacuje się na 0,6–0,8°C na 100 lat. Największy przyrost temperatury obserwuje się w sezonie zimowym, a najwyższe tempo wzrostu wykazuje temperatura minimalna.

Dekada lat 90-tych była najcieplejszą w XX wieku, a najwyższą temperaturę w sezonie letnim zanotowano w latach 1998, 2000 i 2002, co znajduje potwierdzenie w badaniach średniorocznej temperatury dla Warszawy na przestrzeni ostatnich 25 lat (rys. 6.2).

Presja

Największy udział w kształtowaniu obecnych zmian klimatu przypisuje się wzrostowi emisji gazów cieplarnianych pochodzenia antropogenicznego, w tym szczególnie emisji dwutlenku węgla (CO2).

Roczną emisję dwutlenku węgla na świecie szacuje się obecnie na 7 miliardów ton (dane EAś). W Polsce w 2003 roku emisja całkowita dwutlenku węgla (po uwzględnieniu pochłaniania w sektorze „zmiany użytkowania gruntów i leśnictwo”) wyniosła około 293 mln ton, co stanowi około 0,43% emisji globalnej.

Podstawowym Źródłem emisji CO2 są procesy spalania paliw, z których pochodzi ponad 95% emitowanego CO2.

Od 1990 roku w większości nowych państw członkowskich, w tym w Polsce (rys. 6.3), wielkość emisji gazów cieplarnianych znacznie się zmniejszyła głównie w wyniku przemian gospodarczo-ustrojowych skutkujących restrukturyzacją gospodarki, w tym redukcją energochłonnych gałęzi przemysłu mających duży udział w emisji zanieczyszczeń do środowiska.

Udział poszczególnych sektorów w całkowitej emisji gazów cieplarnianych w Polsce wynika z rodzajów zużywanych nośników energii, wśród których dominują paliwa stałe. Z danych za 2003 rok wynika iż, największy, ponad 57% udział w emisji CO2 stanowi energetyczne spalanie paliw, znaczącym dłem jest również spalanie paliw w przemyśle wytwórczym i budownictwie (13,5%) oraz w transporcie (9,6%) (rys. 6.4).

Przeciwdziałanie

Waga problemu zmian klimatu i jego globalny charakter zrodziły konieczność prowadzenia skutecznych działań w skali międzynarodowej mających na celu spowolnienie procesu ocieplania się klimatu poprzez redukcję emisji gazów cieplarnianych.

Społeczność międzynarodowa, w tym Polska zobowiązała się do redukcji emisji gazów cieplarnianych podpisując w 1992 roku Ramową Konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu oraz w 1997 roku Protokół z Kioto, który dla krajów Unii Europejskiej zakłada łączną redukcję emisji sześciu kluczowych gazów cieplarnianych do 8% poniżej poziomu emisji z roku bazowego 1990 do lat 2008–2012.

Dla Polski celem zapisanym w protokole jest redukcja emisji gazów cieplarnianych do 6% poniżej poziomu emisji z roku bazowego 1988 do lat 2008–2012. Na tle innych krajów UE, w okresie ostatnich kilkunastu lat Polska osiągnęła jeden z najwyższych poziomów redukcji emisji gazów cieplarnianych (rys. 6.5).

Osiągnięcie wymaganej redukcji emisji zanieczyszczeń do powietrza, w tym gazów cieplarnianych, powoduje konieczność stosowania proekologicznych i efektywnych energetycznie technologii produkcji oraz efektywnego wykorzystywania surowców energetycznych oraz promocji bardziej efektywnych sposobów użytkowania energii, tak aby rozwój gospodarczy nie powodował zwiększania się emisji zanieczyszczeń do środowiska.

W Polsce od początku lat 90-tych obserwuje się systematyczny spadek całkowitej emisji gazów cieplarnianych przy jednoczesnym stałym wzroście Produktu Krajowego Brutto (rys. 6.6). Wyjątek stanowi 2003 rok, w którym przy 4,5% wzroście PKB i 5,7% wzroście produkcji energii nastąpił 13,82% wzrost emisji CO2 w porównaniu z rokiem 2002.

Biorąc pod uwagę wysoki, ponad 57% udział sektora energetycznego w całkowitej emisji CO2 w Polsce niezwykle istotne znaczenie ma redukcja emisji w tym sektorze. Efektywne wykorzystywanie surowców i stopniowa modernizacja instalacji sprawiają, iż wraz ze wzrostem produkcji energii elektrycznej nie następuje wzrost emisji CO2 (rys. 6.7).

Jednym z efektywnych sposobów przeciwdziałania emisji gazów cieplarnianych jest produkcja energii ze Źródeł odnawialnych. Obowiązujące prawodawstwo zakłada osiągnięcie 7,5% udziału energii elektrycznej ze Źródeł odnawialnych w całkowitej produkcji energii w Polsce. Obecnie jednak udział ten jest niski i wynosi około 2%. Podstawowymi Źródłami energii elektrycznej pozostają nadal elektrownie cieplne spalające paliwa konwencjonalne przy wzrastającym udziale współspalania tych paliw z paliwami odnawialnymi.

Podsumowanie

Przeciwdziałanie zmianom klimatu jest jednym z głównych celów polityki ekologicznej Polski, polityka ochrony klimatu uzyskała również najwyższy priorytet w strategii zrównoważonego rozwoju Unii Europejskiej do 2010 roku.

W 2003 roku Polska osiągnęła stopień redukcji gazów cieplarnianych na poziomie 32%, czyli znacznie poniżej wymaganego Protokołem z Kioto 6% poziomu redukcji w stosunku do roku bazowego i wszystko wskazuje na to, iż istniejące krajowe polityki sektorowe i instrumenty finansowe pozwolą osiągnąć w wymaganym protokołem czasie zakładaną redukcję emisji gazów cieplarnianych.

Jednakże, biorąc pod uwagę fakt, iż skutki zmian klimatycznych są odczuwalne zarówno w krajach prowadzących rygorystyczną politykę redukcji gazów cieplarnianych jak i w tych, które do tej pory nie podjęły działań w tym zakresie, proces redukcji gazów cieplarnianych będzie wymagał w przyszłości bardziej solidarnego i zintensyfikowanego działania całej wspólnoty międzynarodowej.

BIBLIOGRAFIA I MATERIAłY ŹRĂ?DłOWE

1. Polityka Ekologiczna Państwa na lata 2003–2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007–2010.
2. Roczniki Statystyczne Rzeczypospolitej Polskiej, 1990–2005, GUS, Warszawa.
3. Roczniki Statystyczne: Ochrona środowiska 1995–2005, GUS, Warszawa.
4. Podstawowe Problemy środowiska w Polsce – Raport wskaŹnikowy. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2001.
5. Raport „Stan środowiska w Polsce w latach 1996–2001”. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2003.
6. Hordejuk T.: Wyniki monitoringu jakości zwykłych wód podziemnych w latach 1991–1995, Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 1996.
7. Hordejuk T.: Stan jakości wód podziemnych na podstawie badań monitoringowych w latach 1996–1997. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 1998.
8. Hordejuk T., Hordejuk M.: Stan jakości wód podziemnych na podstawie badań monitoringowych w latach 1998– 2002. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2003.
9. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska: Stan jakości wód podziemnych na podstawie badań monitoringowych w sieci krajowej w 2003, Warszawa 2004 (praca niepublikowana).
10. Cydzik D., Jańczak J. i in.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 1995–1996. BMś Warszawa 1997
11. Bożek A., Cydzik D. i in.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 1996–1997. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 1998.
12. Bożek A., Cydzik D. i in.: Stan czystości rzek, jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 1997–1998. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 1999.
13. Bożek A., Cydzik D i in.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 1998–1999. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2000.
14. Bożek A., Cydzik D. i in.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 1999–2000. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2001.
15. Bożek A., Cydzik D.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 2000–2001. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2002.
16. Bożek A., Cydzik D.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 2001–2002 Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2003.
17. Bożek A., Cydzik D.: Stan czystości rzek jezior i Bałtyku na podstawie wyników badań wykonywanych w ramach państwowego monitoringu środowiska w latach 2002–2003. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2004.
18. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Ocena jakości powietrza w Polsce za rok 2002”, Instytut Ochrony środowiska. Warszawa 2003 (praca niepublikowana).
19. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Ocena jakości powietrza w Polsce za rok 2004”. Instytut Ochrony środowiska, Warszawa 2005 (http://www.gios.gov.pl).
20. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Ocena jakości powietrza w Polsce za rok 2003”. Instytut Ochrony środowiska Warszawa 2004 (http://www.gios.gov.pl).
21. Raporty wojewódzkie z rocznych ocen jakości powietrza za lata 2002, 2003 i 2004, opracowane przez wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska.
22. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Nadzór nad funkcjonowaniem i rozwojem systemu monitoringu hałasu w latach 2003–2005” – raport podsumowujący. Instytut Ochrony środowiska, Warszawa 2005.
23. Kucharski R. J., Chacińska P., Chyla A., Kraszewski M., Szymański Z., Taras A.: Zanieczyszczenie środowiska hałasem w świetle badań WIOś. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2004.
24. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Monitoring całkowitej zawartości ozonu w atmosferze oraz promieniowania UV-B na stacji Belsk w latach 2003–2006”. Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2005.
25. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Monitoring rozkładu pionowego ozonu, całkowitej zawartości ozonu nad Polską i Europą oraz promieniowania UV-B w Polsce w latach 2004–2006”. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Warszawa 2005.
26. Raport dla Ministerstwa środowiska z realizacji zadań Krajowego Centrum Inwentaryzacji Emisji w zakresie inwentaryzacji emisji do powietrza w roku 2005. Instytut Ochrony środowiska, Warszawa 2005.
27. Polityka klimatyczna Polski. Strategie redukcji emisji gazów cieplarnianych w Polsce do roku 2020 – dokument przyjęty przez Radę Ministrów, Warszawa 2003.
28. Praca zbiorowa: Zanieczyszczenie powietrza w Polsce w latach 1998–1999. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2001.
29. Greenhouse gas emission trends and projections in Europe 2004. Raport Europejskiej Agencji środowiska Nr 5, 2004.
30. Andrzejewski R, Weigle A.: Różnorodność Biologiczna Polski. Warszawa 2003.
31. Chylarecki P, Zieliński P, Rohde Z & Gromadzki M.: Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych – Raport z lat 2001– 2002. OTOP/Zakład Ornitologii PAN, Gdańsk: 2003.
32. Gregory RD, Van Strien A, Vorisek P, Gmeling Meyling AW, Noble DG, Foppen RPB & Gibbons DW.: Developing indicators for European birds. Philosophical Transactions of the Royal Society B 360: 269–288.
33. Dębek W,. Pawlaczyk P, Sienkiewicz J., Dzierżba P.: Obszary wodno-błotne w Polsce, Falenty 2004.
34. OECD Environmental Indicators, 2005.
35. Barometr.
36. Gowaciński Z. i in.: Polska Czerwona Księga Zwierząt. Warszawa 1992.
37. Gowaciński Z. i in.: Polska Czerwona Księga Zwierząt. Warszawa 2001.
38. Lista roślin zagrożonych w Polsce. Instytut Botaniki PAN, Kraków 1992.
39. Sprawozdanie z realizacji krajowego planu gospodarki odpadami za okres od 29 paŹdziernika 2002 r. do 29 paŹdziernika 2004 r.
40. Krajowy Plan Gospodarki Odpadami.
41. Europe’s environment: the third assessment. Raport EEA, Kopenhaga 2003.
42. Terelak, H. i in.: Monitoring chemizmu gleb ornych Polski Program badań i wyniki 1995 i 2000. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2002.
43. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Gospodarka odpadami niebezpiecznymi w Polsce w roku 2004”. Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego, Warszawa 2005 (praca niepublikowana).
44. Wawrzyniak J. i in.: Stan uszkodzenia lasów w Polsce w 2002 roku na podstawie badań monitoringowych. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2003.
45. Wawrzyniak J. i in.: Stan uszkodzenia lasów w Polsce w 2003 roku na podstawie badań monitoringowych. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2004.
46. Raport dla Głównego Inspektoratu Ochrony środowiska „Stan uszkodzenia lasów w Polsce w 2004 roku na podstawie badań monitoringowych”. Biblioteka Monitoringu środowiska, Warszawa 2005.
47. Raport o stanie lasów w Polsce 2004. Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe.

RAPORT WSKAŹNIKOWY 2004

Wybrane aspekty dotyczace Energii Odnawialnej

• opracowano w Głównym Inspektoracie Ochrony środowiska
  pod kierunkiem dr inż. Andrzeja Jagusiewicza
  i redakcją Honoraty Szatkowskiej-Konon
  przez zespół autorski w składzie:
  Barbara Albiniak, Magdalena Brodowska, Lucyna Dygas-Ciołkowska, Bogdan Fornal, Przemysław Gruszecki,
  Andrzej Jagusiewicz, Hanna Kasprowicz, Artur Kanclerz, Ryszard Myszka, Dorota Radziwiłł,
  Honorata Szatkowska-Konon, Ewelina Szymaniak, Barbara Toczko, Katarzyna Wiech, Zbigniew Wolnicki,
  Dorota Wróblewska, Ewa Zrałek
• zaakceptowany przez
  Głównego Inspektora Ochrony środowiska
  mgr inż. Wojciecha Stawianego
• przyjęty przez
  Radę Ministrów
  w dniu 28 lutego 2006 r.

Komentarze (0) >>

Write comment

Imię

Tytuł komentarza

Komentarz

Wyślij komentarz